Qua phim ảnh, sách báo hoặc đã từng đến Nhật Bản chắc hẳn ít nhất một lần du khách từng nhìn thấy những chiếc mặt nạ độc đáo có phần kỳ quái của người Nhật. Mặt nạ truyền thống của Nhật Bản chủ yếu sử dụng cho các sự kiện sân khấu hoặc để trang trí. Chúng được bày bán tại các lễ hội và sự kiện của đền chùa.
Không có một đất nước nào mà mặt nạ lại phổ biến như Nhật Bản và dường như đó là đặc trưng trong bản sắc văn hóa của người dân đất nước này bởi ai cũng coi trọng sự riêng tư. Các loại mặt nạ ở “xứ Phù Tang” đều rất đa dạng về hình dáng, kích thước và màu sắc. Mỗi loại đều mang một ý nghĩa và vẻ đẹp riêng như mặt nạ nhà hát được thiết kế riêng cho từng nhân vật, mặt nạ tôn giáo là hiện thân của tâm linh, cũng có mặt nạ được đeo trong các dịp lễ hội, mang đặc trưng từng vùng miền. Dưới đây là những loại mặt nạ truyền thống tiêu biểu trong văn hóa của người Nhật:
1 – Mặt nạ kịch Noh
Mặt nạ kịch Noh được gọi là “Omote” (dịch nghĩa, “khuôn mặt”) là đạo cụ rất quan trọng để Noh được liệt vào dạng kịch mặt nạ. Các tài liệu còn sót lại từ thời kỳ Momoyama chỉ ra khoảng 60 kiểu mặt nạ cho khoảng hơn 200 nhân vật trong chừng 250 vở kịch được liệt kê, chúng là mẫu mực cho tất cả các kiểu mặt nạ được sử dụng ngày nay. Nhiều phân loại liệt kê mặt nạ theo các tuyến nhận vật trong một vở kịch, phổ biến nhất là phân thành 5 loại: thần, nam, nữ, cuồng (kỳ lạ) và quỷ.
Omote được phân loại như sau:
– Loại mặt nạ chỉ được sử dụng cho các hồi kịch gọi là Okina, diễn để chào năm mới hoặc cho những dịp đặc biệt. Đây là kịch nghi lễ bắt nguồn từ sarugaku, hình thức cổ điển của Noh, được ra đời trong thời kỳ cuối triều đại Heian (thế kỷ 12). Nó có trước bất kỳ loại mặt nạ kịch Noh nào.
– Mặt nạ dành cho người cao tuổi được gọi là Jo-men (mặt nạ Jo). Chúng có nhiều loại khác nhau, bao gồm Ko-jo, Asakura-jo, Sanko-jo, và Warai-jo, được phân biệt bởi mái tóc và thường được các diễn viên gạo cội dùng trong phần đầu của vở kịch, gọi là Waki-no (thần) hoặc Shura-no (chiến binh), họ xuất hiện trong vai những linh hồn.
– Tùy thuộc vào vị trí xã hội hoặc các tình huống trong vở kịch, diễn viên chọn mặt nạ từ các loại Otoko-men (mặt nạ Otoko) khác nhau, bao gồm cả các nhân vật là lính, như: Heida, Chūjō, Jūroku, Hatachi-Amari, Doji, và Kasshiki.
– Onna-men (mặt nạ Onna) là loại phổ biến nhất trong tất cả mặt nạ Noh. Có một số biến thể bao gồm Ko-omote, rất nổi tiếng, miêu tả một phụ nữ trẻ. Tùy thuộc vào độ tuổi hoặc tính chất các vai diễn, mặt nạ được chia thành loại khác nhau, chẳng hạn như: Waka-onna, Shakumi, Uba, và Rojo.
– Kishin được cho là đã xuất hiện trong giai đoạn đầu của lịch sử kịch Noh, nó đại diện cho các vai siêu nhiên. Cái mặt nạ này khác biệt rõ ràng bởi hình ảnh mạnh mẽ và hoang dã của nó, về cơ bản mặt nạ kiểu này được phân thành hai loại: Vai Tobide là quỷ man rợ, và Beshimi là yêu tinh.
– Onryo là loại mặt nạ miêu tả hóa thân của người chết. Chúng bao gồm những con ma nam như: Ayakashi, Yase-otoko và Kawazu, và những ma nữ như: Yamanba và Deigan. Tất cả họ hoặc là hối hận, hoặc là hận thù thế giới. Hannya, một trong những loại mặt nạ nổi tiếng, cũng được phân vào nhóm này.
2 – Mặt nạ Hannya
Một loại mặt nạ khác xuất hiện trong các vở kịch Noh là Hannya, một gương mặt ăn sâu vào tiềm thức của con người Nhật. Mặt nạ này diễn tả một số trạng thái cảm xúc phức tạp của nhân vật tùy thuộc vào cách bắt ánh sáng sân khấu. Khi một diễn viên đeo mặt nạ nhìn thẳng vào khán giả, họ thấy một khuôn mặt giận dữ, tuy nhiên nếu Hannya cúi xuống, người ta thấy hình như cô đang khóc. Màu sắc của mặt nạ Hannya đại diện cho các tính cách khác nhau của nhân vật như mặt nạ trắng thể hiện một người phụ nữ tinh tế, mặt nạ đỏ là người kém tinh tế hơn một chút và mặt nạ đỏ sẫm dành cho những con quỷ xấu xa nhất, những người phụ nữ ghen tuông mù quáng.
3 – Mặt nạ Bugaku
Cũng là một loại mặt nạ được đeo trong lúc biểu diễn nghệ thuật nhưng nó ít phổ biến hơn mặt nạ trong các vở kịch Noh. Ban đầu, chúng chỉ được đeo khi biểu diễn các điệu nhảy trong hoàng cung. Mặt nạ Bugaku có thể di chuyển các bộ phận trên khuôn mặt, ví dụ như phần cằm. Có khoảng 20 nhân vật trong một bài nhảy, và tất nhiên mỗi chiếc mặt nạ có một tính cách độc đáo khác nhau.
4 – Mặt nạ Tengu
Tengu là những á thần bảo vệ núi có vẻ ngoài khá giống quỷ với khuôn mặt đỏ bừng và biểu cảm giận dữ. Nhưng đặc điểm rõ ràng nhất của chúng là chiếc mũi dài và đỏ. Trong truyền thuyết, Tengu vốn là chim, khi trở thành con người chiếc mỏ biến thành mũi nhưng vẫn giữ hình dạng dài. Mặt nạ Tengu được sử dụng cho các vở kịch sân khấu Noh và các lễ hội thần đạo Shinto. Chúng cũng thường được dùng để trang trí vì Tengu được cho là có tác dụng xua đuổi linh hồn xấu và mang lại may mắn.
5 – Mặt nạ Oni
Mặt nạ quỷ Oni nhìn thoáng qua khá giống Tengu nhưng có mũi nhỏ hơn nhiều và là hai nhân vật hoàn toàn khác nhau. Chúng đều rất phổ biến trong các truyện dân gian của Nhật Bản. Những chiếc mặt nạ Oni có hình dáng đa dạng, từ vui nhộn, hài hước đến cực kỳ dữ tợn, đáng sợ. Các mùa lễ hội tại các vùng nông thôn ở Nhật Bản, mọi người thường mang những chiếc mặt nạ quỷ này chạy vòng quanh các con đường và làm các trò quậy phá. Đặc biệt vào ngày lễ Setsubun, các bậc phụ huynh sẽ đeo mặt nạ quỷ Oni để hù dọa bọn trẻ và bọn trẻ sẽ tìm cách hù dọa lại bọn quỷ bằng cách ném hạt đậu vào chúng như một cách để xua đuổi tà ác và cầu mong một vụ mùa bội thu.
6 – Mặt nạ Kitsune
Mặt nạ Kitsune thường được đeo để biểu diễn trong các lễ hội Shinto hoặc bởi những người tham dự. Trong lịch sử Nhật Bản, chúng được coi là những sứ giả của Inari, vị thần tượng trưng cho thần gạo, sự ấm no, phồn thịnh. Trong những câu chuyện khác, chúng cũng được cho là những con cáo có khả năng thay đổi hình dạng, chuyên cải trang thành những người phụ nữ xinh đẹp để lừa gạt con người. Ngày nay, mặt nạ cáo đóng vai trò quan trọng trong các lễ hội Thần đạo, nhiều người tôn thờ chúng như một biểu tượng của quyền lực và sức mạnh siêu nhiên.
7 – Mặt nạ Hyottoko
Mặt nạ Hyottoko thường được xuất hiện trong truyện tranh và các bộ phim hoạt hình hài hước với mục đích gây cười là chính. Có rất nhiều truyền thuyết về Hyottoko tùy theo từng vùng miền. Có nơi nói rằng Hyottoko là cậu bé với khuôn mặt buồn cười có thể “sản xuất” vàng qua chiếc túi đeo ở bụng; cũng có nơi nói Hyottoko là vị thần giúp cho trẻ em cười đùa để quên đi những ngày tháng đau khổ của chiến tranh; phổ biến nhất Hyottoko là một cậu bé chuyên dùng một ống tre để thổi lửa trong bếp. Cậu chính là thần lửa sau này và tượng trưng cho sự thịnh vượng. Chính vì vậy, mặt nạ Hyottoko thường có khuôn miệng tròn và lệch về một bên, chúng thường được sử dụng khi nhảy múa trong các lễ hội để mua vui.
8 – Mặt nạ Okame
Okame là mặt nạ phiên bản nữ của Hyottoko, cũng mang biểu cảm gây cười với khuôn mặt mũm mĩm. Okame là biểu tượng của sự may mắn và cuộc sống trường thọ. Mặt nạ Okame còn được gọi với nhiều tên gọi khác như “nữ thần má hồng” hay ‘khuôn trăng đầy đặn”.
Trong quá khứ, Okame được gọi là vị thần của hôn nhân, sinh con và học hành, sự hòa thuận hay tìm việc làm. Okame cũng là ví dụ về một cô vợ hoàn hảo vì cô thà chết chứ không muốn người khác biết cô thông minh hơn chồng.
Okame là một phụ nữ sống khoảng thế kỷ 13. Cô kết hôn với một người thợ mộc, làm việc ở Senbon Shaka-do tại Daihoon ji ở Kyoto. Cô phát hiện ra một trong những trụ cột quá ngắn để đỡ mái đền. Sai lầm này có thể hủy hoại danh tiếng của người chồng. Tuy nhiên, Okame đã nghĩ ra một giải pháp đơn giản là sử dụng giá đỡ trang trí để lấp đầy lỗ hổng đó. Điều này chưa từng được thử trước đây. Giải pháp cô đưa ra hoạt động rất hoàn hảo. Và để chắc chắn không ai phát hiện ra một người phụ nữ đã vượt mặt đàn ông, Okame đã tự sát. Tuy vậy, câu chuyện này vẫn lọt ra ngoài, và do chẳng ai quan tâm nên việc tự sát của cô cũng là vô nghĩa. Điều này lý giải tại sao mặt nạ Okame lại “nhợt nhạt”.
9 – Mặt nạ Men-yoroi
Men-yori là những chiếc mặt nạ bọc thép được đeo bởi các chiến binh Samurai. Chúng được trang trí cầu kỳ, có thể tùy chỉnh theo sở thích và cá tính của chủ nhân. Có nhiều loại mặt nạ Men-yori khác nhau như Somen, Menpo, Hanpo và Happuri, trong đó mặt nạ Somen bao phủ toàn bộ khuôn mặt để đem lại sự bảo vệ cao nhất. Nếu nhìn đối diện ở khoảng cách gần, mặt nạ Men-yori đem lại nỗi ám ảnh cực lớn ngay cả với những chiến binh dũng cảm nhất. Ngày nay, hầu hết các mặt nạ Men-yori được trưng bày trong bảo tàng.
10 – Namahage
Nghi lễ Namahage là một phong tục dân gian tại làng Oga ở tỉnh Akita. Tại nghi lễ này, các chàng trai trẻ của làng Oga sẽ đeo những chiếc mặt nạ này đi khắp khu phố để dọa nạt trẻ em xem có đứa nào khóc không, có đứa nào lười biếng không. Những người này được xem như là các vị thần đội lốt quỷ đến giải trừ tai ương, đem lại may mắn, sức khỏe và nguồn thức ăn dồi dào từ núi cao và biển cả để đón chào năm mới. Đây là một truyền thống văn hóa địa phương kỳ lạ nhưng hấp dẫn và trở thành bản sắc của thị trấn đến nỗi bạn có thể bắt gặp chiếc mặt nạ Namahage ở hầu hết các khu phố và cửa hàng nơi đây.
11 – Mặt nạ Kappa
Kappa những con tiểu yêu quái sống dưới sông ở Nhật Bản. Chúng thường xuyên tấn công những con người tắm hay bơi lội ở đây và rất thích thách đấu với các võ sĩ đấu vật Sumo. Kappa là mặt nạ tương đối hiếm thấy. Người ta chế tạo ra những chiếc mặt nạ này để hù dạo những đứa trẻ không một mình đến nơi sông suối và nguy hiểm.
12 – Mặt nạ Ultraman
Trong những năm 1970, những anh hùng đeo mặt nạ chiến đấu với kẻ ác là đề tài thường xuyên xuất hiện trên phim truyền hình Nhật Bản. Ví dụ như Ultraman hay Kamen Rider, các nhân vật này đã đi vào trong tiềm thức của trẻ em Nhật Bản với nhiều ấn tượng khó phai. Điều này tạo một động lực về tinh thần quả cảm chiến đấu chống lại các thế lực xấu, được làm anh hùng thì ai mà không thích phải không nào?
13 – Mặt nạ Animegao
Animegao nghĩa là “khuôn mặt truyện tranh”, những chiếc mặt nạ được thiết kế bao phủ toàn bộ gương mặt trông giống như các nhân vật anime và manga. Chúng đang ngày càng phổ biến trong giới cosplay trên toàn thế giới, bao gồm cả Nhật Bản.
Những chiếc mặt nạ này giúp cho người hâm mộ các bộ anime, manga Nhật được thỏa mãn sở thích hóa trang một cách hoàn hảo từ trang phục cho đến gương mặt, mọi thứ sẽ trở nên sống động hơn.
Đất nước – con người và văn hoá Nhật Bản còn có rất nhiều điều thú vị đang chờ đón du khách thập phương đến khám phá và trải nghiệm. Nếu du khách có hứng thú với vùng đất tuyệt vời này, hãy đặt tour Nhật Bản của chúng tôi nhé! Chắc chắn rằng, hành trình vi vu “xứ Phù Tang” sẽ để lại trong lòng du khách những ấn tượng khó quên!