Yakuza là tên gọi phổ biến dành cho các tổ chức tội phạm có tổ chức truyền thống tại Nhật Bản, thường được gọi trong các tài liệu chính thức là bōryokudan. Trong văn hóa đại chúng, Yakuza thường xuất hiện với hình ảnh những người đàn ông xăm kín cơ thể, sống theo thứ bậc nghiêm ngặt và sẵn sàng sử dụng bạo lực để bảo vệ tổ chức.
Đằng sau hình ảnh đó là một hệ thống quy tắc, nghi lễ và quan niệm về lòng trung thành được hình thành qua nhiều thế hệ. Một số người gọi đây là những quy tắc “trượng nghĩa” hay ninkyō – tinh thần nghĩa hiệp. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thận trọng: đây là những chuẩn mực nội bộ của một thế giới tội phạm, không phải bộ quy tắc đạo đức được xã hội Nhật Bản công nhận. Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản (NPA) mô tả bōryokudan là các tổ chức sử dụng sức mạnh tập thể để theo đuổi lợi ích kinh tế và thực hiện nhiều hoạt động bất hợp pháp.
Yakuza bắt nguồn từ đâu?
Lịch sử Yakuza thường được liên hệ với hai nhóm xã hội thời Edo (1603–1868): tekiya, những người bán hàng rong hoạt động tại các khu chợ và lễ hội, và bakuto, những người hành nghề cờ bạc. Qua thời gian, một số nhóm hình thành cơ cấu tổ chức có thứ bậc và quan hệ giống như một đại gia đình.
Trong hệ thống ấy, người đứng đầu được gọi là oyabun, còn thành viên cấp dưới là kobun. Mối quan hệ này được xây dựng dựa trên sự phục tùng, bảo trợ và nghĩa vụ qua lại.
Các nghi lễ trao chén rượu sake (sakazukigoto) cũng từng đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập quan hệ giữa các thành viên. Nghiên cứu gần đây của Oxford Academic cho rằng những nghi lễ và quy tắc này không chỉ thể hiện lòng trung thành mà còn giúp củng cố quyền lực, thứ bậc và bản sắc của tổ chức.
1. Lòng trung thành tuyệt đối với cấp trên
Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của Yakuza là trung thành với tổ chức và người đứng đầu.
Quan hệ oyabun–kobun thường được ví như quan hệ cha–con. Người đứng đầu cung cấp sự bảo vệ, định hướng và hỗ trợ; đổi lại, cấp dưới phải thể hiện lòng trung thành và tuân thủ mệnh lệnh.
Trong thế giới Yakuza truyền thống, phản bội tổ chức hoặc tiết lộ bí mật được xem là hành vi đặc biệt nghiêm trọng. Những quy tắc này giúp duy trì sự gắn kết của một tổ chức vốn dựa nhiều vào lòng tin và thứ bậc.
2. “Giữ thể diện” và danh dự của tổ chức
Danh dự (meiyo) và thể diện có vị trí đặc biệt trong hình ảnh truyền thống của Yakuza.
Một thành viên không chỉ đại diện cho bản thân mà còn đại diện cho cả nhóm. Vì vậy, hành vi khiến tổ chức mất mặt có thể bị coi là vi phạm nghiêm trọng.
Khái niệm này liên quan đến ninkyō – hình ảnh mà một số tổ chức Yakuza từng cố xây dựng về bản thân như những người bảo vệ người yếu thế hoặc duy trì trật tự trong cộng đồng.
Tuy nhiên, đây cũng chính là điểm cần phân biệt giữa hình ảnh tự xây dựng của Yakuza và thực tế. NPA nhấn mạnh rằng các tổ chức bōryokudan hoạt động dựa trên những nguyên tắc đi lệch khỏi pháp luật và có liên quan đến nhiều hành vi bạo lực, đe dọa và tội phạm.
3. Không phản bội và không tiết lộ bí mật
Trong một tổ chức có cấu trúc phân cấp chặt chẽ, bí mật được xem là tài sản sống còn.
Việc phản bội, không tuân lệnh hoặc tiết lộ thông tin nội bộ từng có thể dẫn tới những hình phạt rất nặng, trong đó có khai trừ khỏi tổ chức.
Các tài liệu nghiên cứu về nguồn gốc Yakuza cho thấy những hành vi như hèn nhát, bất tuân và tiết lộ bí mật từng được xem là sự xúc phạm nghiêm trọng đến danh dự của nhóm.
4. Yubitsume – nghi thức chặt ngón tay để chuộc lỗi
Một trong những tập tục nổi tiếng nhất khi nhắc đến Yakuza là yubitsume (指詰め), thường được dịch là nghi thức “chặt ngón tay”.
Theo các tài liệu y khoa, yubitsume là hình thức tự cắt một phần ngón út, thường liên quan đến việc xin lỗi hoặc chuộc lỗi trước cấp trên sau khi vi phạm quy tắc của tổ chức.
Tập tục này có nguồn gốc liên quan đến các nhóm bakuto. Việc mất một phần ngón út không chỉ gây đau đớn mà còn có ý nghĩa thực tế: trong bối cảnh võ thuật và sử dụng kiếm ngày xưa, ngón út có vai trò quan trọng đối với lực nắm. Điều đó khiến người bị mất ngón càng phụ thuộc vào sự bảo vệ của tổ chức.
Tuy nhiên, hình ảnh “thành viên Yakuza cứ phạm lỗi là chặt ngón tay” phần lớn đã trở thành một biểu tượng văn hóa đại chúng. Nghi thức này được cho là ít phổ biến hơn trong Yakuza hiện đại, khi các hình thức như phạt tiền hoặc khai trừ có thể được sử dụng thay thế.
5. Hình xăm Irezumi – dấu ấn của thế giới ngầm
Irezumi là nghệ thuật xăm truyền thống của Nhật Bản và thường được liên hệ với hình ảnh Yakuza. Những hình xăm lớn có thể bao phủ lưng, ngực, tay hoặc chân, với các chủ đề quen thuộc như rồng, cá koi, hổ, hoa mẫu đơn hay các nhân vật trong văn hóa và tín ngưỡng Nhật Bản.
Đối với Yakuza, hình xăm từng có ý nghĩa về bản sắc, sự gắn bó và khả năng chịu đựng. Nhưng không nên hiểu rằng mọi người Nhật xăm mình đều có liên quan đến Yakuza. Irezumi là một truyền thống nghệ thuật rộng hơn nhiều và đã có những thay đổi đáng kể trong cách xã hội Nhật Bản nhìn nhận hình xăm.
6. Không được lợi dụng người yếu thế – lý tưởng “Ninkyō”
Một trong những lý do Yakuza từng tạo ra hình ảnh “trượng nghĩa” là quan niệm ninkyō – một hệ tư tưởng mà các tổ chức này dùng để xây dựng hình ảnh về lòng nghĩa hiệp, bảo vệ người yếu thế và giúp đỡ cộng đồng.
Đây là lý do từng xuất hiện những câu chuyện về Yakuza hỗ trợ người dân trong các tình huống khẩn cấp.
Ví dụ nổi tiếng nhất là trận động đất Hanshin–Awaji năm 1995. Yamaguchi-gumi, tổ chức Yakuza có trụ sở tại Kobe, đã tổ chức phân phát nước, thực phẩm và các nhu yếu phẩm cho người dân sau thảm họa. Báo chí đương thời ghi nhận hoạt động cứu trợ này diễn ra rất nhanh sau trận động đất.
Tuy nhiên, những hoạt động cứu trợ như vậy không thể dùng để phủ nhận bản chất tội phạm của Yakuza. Đây là điểm thường bị các bài viết về “lòng nghĩa hiệp của mafia Nhật” đơn giản hóa quá mức.
7. Những quy tắc này không đồng nghĩa với “đạo đức”
Điều quan trọng nhất khi tìm hiểu Yakuza là không nên lãng mạn hóa các quy tắc nội bộ của họ.
Một tổ chức có thể yêu cầu thành viên trung thành, giữ lời hứa, không phản bội hoặc giúp đỡ cộng đồng ở một số thời điểm, nhưng điều đó không biến tổ chức thành một lực lượng “hiệp sĩ”.
Theo NPA, bōryokudan vẫn là mối đe dọa đối với xã hội và liên quan đến nhiều hoạt động phạm pháp như tống tiền, ma túy, cờ bạc, lừa đảo và các hành vi bạo lực. Số lượng thành viên và người có liên hệ với bōryokudan tại Nhật cũng đã giảm mạnh trong nhiều năm do hoạt động trấn áp và chính sách loại bỏ ảnh hưởng của các tổ chức này.
8. Yakuza ngày nay còn giữ những quy tắc truyền thống không?
Yakuza hiện đại đã thay đổi đáng kể so với hình ảnh trong các bộ phim hay câu chuyện về thế giới ngầm Nhật Bản thế kỷ XX.
Các tổ chức này chịu sức ép lớn từ pháp luật, cảnh sát và chính sách bōryokudan exclusion. Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản cho biết số lượng thành viên và người liên quan đến bōryokudan đã giảm liên tục, và năm 2023 ghi nhận mức thấp nhất kể từ khi Luật Phòng chống Bōryokudan có hiệu lực năm 1992.
Một số nghi lễ truyền thống vẫn được nhắc đến khi nghiên cứu lịch sử Yakuza, nhưng không nên mặc định rằng mọi quy tắc từng tồn tại trong quá khứ vẫn được mọi tổ chức áp dụng ngày nay.
9. Những quy tắc “trượng nghĩa” của Yakuza nhìn từ góc độ văn hóa Nhật Bản
Điều khiến Yakuza trở thành một chủ đề đặc biệt trong lịch sử và văn hóa Nhật Bản không chỉ nằm ở các hoạt động phạm pháp mà còn ở cách họ xây dựng hệ thống biểu tượng, thứ bậc và nghi lễ.
Có thể tóm tắt những nguyên tắc nổi bật thường được nhắc đến gồm:
- Trung thành với oyabun và tổ chức.
- Tôn trọng thứ bậc oyabun–kobun.
- Giữ bí mật nội bộ, không phản bội.
- Coi trọng danh dự và thể diện của tổ chức.
- Tuân thủ các nghi lễ và quy tắc nội bộ.
- Yubitsume từng được sử dụng như một hình thức chuộc lỗi.
- Irezumi trở thành biểu tượng nhận diện nổi tiếng gắn với hình ảnh Yakuza.
- Ninkyō góp phần tạo nên hình ảnh “nghĩa hiệp” mà một số tổ chức muốn xây dựng.
Nhưng đằng sau lớp vỏ của “đạo nghĩa”, Yakuza vẫn là một phần của thế giới tội phạm có tổ chức. Chính sự đối lập giữa hình ảnh danh dự – nghĩa hiệp và thực tế bạo lực – phạm pháp đã khiến Yakuza trở thành một trong những hiện tượng xã hội đặc biệt của Nhật Bản.
Những “quy tắc trượng nghĩa” của Yakuza không nên được hiểu là một bộ luật đạo đức chính thức của Nhật Bản. Đúng hơn, đó là hệ thống quy tắc, nghi lễ và giá trị nội bộ được các tổ chức tội phạm sử dụng để duy trì thứ bậc, lòng trung thành và bản sắc tập thể.
Từ quan hệ oyabun–kobun, nghi lễ sake, hình xăm irezumi cho đến yubitsume, mỗi tập tục đều phản ánh một phần lịch sử của thế giới ngầm Nhật Bản. Tìm hiểu chúng giúp du khách hiểu thêm về một khía cạnh ít được biết đến của xã hội Nhật – nhưng đồng thời cũng cần tránh biến Yakuza thành một hình tượng “anh hùng giang hồ” như trong phim ảnh.
AirGo hy vọng những thông tin trên giúp bạn có thêm góc nhìn đa chiều về lịch sử và văn hóa Nhật Bản. Nếu yêu thích khám phá Nhật Bản, bạn có thể tiếp tục tìm hiểu thêm về văn hóa truyền thống, các thành phố nổi tiếng, ẩm thực và những nét đặc trưng thú vị khác của xứ sở Phù Tang.