Nếu có dịp đặt chân đến Tokyo, Osaka hay Kyoto vào những ngày hè rực nắng, du khách phương Tây chắc chắn sẽ trải qua một cú “sốc văn hóa” nhẹ. Giữa cái nắng gay gắt như thiêu như đốt của mùa hè châu Á, khi các chỉ số UV liên tục báo động đỏ, trên đường phố Nhật Bản lại vắng bóng một vật dụng vốn được coi là “bất ly thân” ở các quốc gia khác: Kính râm (kính mát).
Trong khi người Mỹ, người Pháp hay người Ý coi kính râm là tuyên ngôn thời trang và là tấm khiên bảo vệ cửa sổ tâm hồn, thì đại đa số người dân xứ sở hoa anh đào lại thản nhiên bước đi dưới nắng với đôi mắt trần. Tại một quốc gia dẫn đầu thế giới về công nghệ, sở hữu gu thẩm mỹ thời trang đường phố cực cao như Nhật Bản, sự “thờ ơ” này là một nghịch lý đầy kích thích.
Sự e dè này không đơn thuần là sở thích cá nhân. Đằng sau cặp tròng kính tối màu bị từ chối kia là cả một mê lộ về rào cản văn hóa, tâm lý chiều sâu xã hội, định kiến lịch sử và sự trỗi dậy của các giải pháp công nghệ thị lực thông minh.
1. Triết lý “đôi mắt biết nói” và rào cản trong văn hóa giao tiếp
Để hiểu tại sao người Nhật né tránh kính râm, trước hết phải thấu hiểu cách họ vận hành ngôn ngữ cơ thể. Trong thế giới phương Tây, việc đeo kính râm khi trò chuyện ngoài trời là điều hết sức bình thường. Nhưng tại Nhật Bản, đó có thể là một “bản án” tử cho một mối quan hệ vừa chớm nở.
Ngạn ngữ “Me Wa Kuchi Hodo Ni Mono O Ju”
Người Nhật có câu ngạn ngữ nổi tiếng: “Me wa kuchi hodo ni mono o iu” (Eyes speak as much as the mouth – Đôi mắt biết nói nhiều như cái miệng). Đối với họ, đôi mắt là cửa sổ phản chiếu chân thực nhất sự chân thành, kính trọng và trạng thái cảm xúc của một con người.
Khi bạn che giấu đôi mắt đằng sau một lớp tròng kính màu đen hoặc tráng gương:
-
Bạn đang chủ động cắt đứt kênh giao tiếp quan trọng nhất bằng mắt (Eye contact).
-
Người đối diện không thể phán đoán được ánh mắt của bạn đang nhìn đi đâu, cảm xúc của bạn là vui hay buồn, đồng thuận hay phản đối.
-
Trong một xã hội đề cao sự minh bạch và tinh tế như Nhật Bản, hành vi này vô tình bị đánh đồng với sự bất lịch sự, ngạo mạn hoặc đang cố tình giấu giếm một mưu đồ nào đó.
Hội chứng ngại tạo khoảng cách (Kukan)
Trong giao tiếp của người Nhật, việc duy trì bầu không khí hòa hợp, dễ chịu cho người đối diện (gọi là Wa) là tối quan trọng. Một cặp kính râm hầm hố vô tình tạo ra một “bức tường vô hình” ngăn cách cái tôi của bạn với cộng đồng. Sợ làm người khác cảm thấy không thoải mái chính là lý do khiến người Nhật sẵn sàng nheo mắt dưới nắng chứ không muốn đeo kính râm khi nói chuyện với người khác.
2. Định kiến “Yakuza” đóng đinh vào tiềm thức
Một nguyên nhân tâm lý xã hội sâu sắc khác khiến kính râm bị “ghẻ lạnh” tại Nhật Bản xuất phát từ các phương tiện truyền thông, điện ảnh và thế giới ngầm trong quá khứ.
Hình tượng những gã Gangster phản diện
Suốt nhiều thập kỷ của thế kỷ XX, điện ảnh Nhật Bản (đặc biệt là dòng phim về tội phạm có tổ chức – Yakuza) luôn xây dựng hình tượng các tay ông trùm, sát thủ hay những kẻ nổi loạn với một công thức chung: Mặc suit đen, mặt lạnh lùng và luôn đeo một cặp kính râm tối màu.
Trong tâm lý học đám đông tại Nhật Bản, kính râm không gợi lên sự sành điệu như các tài tử Hollywood. Ngược lại, nó kích hoạt tín hiệu nguy hiểm, sự đe dọa, ám muội và bất hảo.
Chính vì bộ lọc định kiến này, nếu một người bình thường đeo kính râm bước vào các cửa hàng tiện lợi (Konbini), ngân hàng, hoặc ga tàu điện ngầm tại Nhật, họ sẽ ngay lập tức nhận được những ánh nhìn dò xét, cảnh giác từ nhân viên an ninh và những người xung quanh. Để tự bảo vệ mình khỏi những hiểu lầm không đáng có và giữ hình ảnh một công dân "đàng hoàng", người Nhật chọn cách cất chiếc kính râm ở nhà.
3. Áp lực đồng điệu: Chiếc đinh trồi lên sẽ bị đóngxuống
Xã hội Nhật Bản vận hành mạnh mẽ dựa trên tính đồng nhất (Conformity) và tâm lý đám đông. Sự an toàn của một cá nhân nằm ở việc họ có thể hòa nhập vào tập thể một cách hoàn hảo hay không.
Ngọn roi của thành ngữ “Deru Kuji Wa Tatarelru”
Xứ sở Phù Tang có một câu thành ngữ là kim chỉ nam cho lối sống của hàng triệu người: “Deru kuji wa tatareru” (The nail that sticks out gets hammered down – Cái đinh nào trồi lên sẽ bị đóng xuống). Nổi bật, khác biệt hay trở thành tâm điểm của sự chú ý ở nơi công cộng là điều mà người Nhật vô cùng né tránh.
-
Khi bước ra đường vào một ngày nắng gắt, một người Nhật nhìn xung quanh và thấy 90% đám đông đều không đeo kính râm.
-
Bản năng xã hội sẽ ngay lập tức nhắc nhở họ: “Nếu mình đeo kính râm, mình sẽ trở nên dị biệt. Mọi người sẽ nhìn mình”.
-
Nỗi sợ bị phán xét, sợ bị coi là kẻ “làm màu” hay “thích thể hiện” vượt lên trên cả nhu cầu sinh học là làm dịu đôi mắt. Việc tuân theo chuẩn mực chung của số đông đem lại cho họ một cảm giác an toàn tuyệt đối về mặt tâm lý.
4. Cuộc cách mạng công nghệ thị lực
Nếu chỉ giải thích bằng văn hóa và tâm lý thì chưa đủ. Người Nhật vốn rất thực tế và họ đã tìm ra một giải pháp công nghệ hoàn hảo để vừa bảo vệ mắt khỏi tia UV, vừa không vi phạm các quy chuẩn xã hội.
Quốc gia của những “cửa sổ bị khúc xạ”
Nhật Bản là một trong những quốc gia có tỷ lệ người mắc các tật về mắt (đặc biệt là cận thị và loạn thị) cao nhất thế giới, do áp lực học tập từ bé và thời gian tiếp xúc với màn hình công nghệ của dân văn phòng là cực kỳ lớn.
Việc một người cận thị phải mang theo hai chiếc kính (một kính cận để làm việc trong nhà và một kính râm cận để đi ra đường) gây ra sự bất tiện lớn trong lối sống tối giản của họ.
Tròng kính cận chống UV toàn phần
Để giải quyết bài toán này, các thương hiệu mắt kính “quốc dân” của Nhật Bản như JINS, Zoff hay Owndays đã phổ cập một công nghệ đột phá: Tròng kính cận trong suốt tích hợp màng lọc UV400.
Bên cạnh đó, loại tròng kính đổi màu khi ra nắng (Transitions / Photochromic) cũng cực kỳ được ưa chuộng. Khi ở trong nhà, kính hoàn toàn trong suốt. Khi bước ra ngoài trời nắng, tròng kính tự động chuyển sang màu khói nhạt vừa đủ để dịu mắt nhưng không quá tối để người đối diện vẫn có thể nhìn thấy nhãn cầu của người đeo.
Giải pháp công nghệ thông minh này giúp người Nhật vẹn cả đôi đường: Vừa bảo vệ được võng mạc trước tác hại của ánh nắng, vừa duy trì được diện mạo tự nhiên, lịch sự theo đúng chuẩn mực xã hội.
5. Những “phụ kiện hiền hòa” thay thế kính râm nơi đường phố
Người Nhật rất sợ ánh nắng và tia UV vì chúng gây lão hóa da và ung thư. Tuy nhiên, thay vì chọn giải pháp “gắt” và dễ gây chú ý như kính râm, họ ưu tiên những phương pháp chống nắng mang tính bao bọc, hiền hòa và kín đáo hơn.
Higasa (日傘) – Văn hóa ô chống nắng quốc dân
Vào mùa hè, nếu nhìn từ trên cao xuống các ngã tư ở Tokyo như Shibuya, bạn sẽ thấy một “biển ô” di động. Đó chính là Higasa – những chiếc ô chuyên dụng được tráng lớp gốm hoặc bạc bên trong để phản xạ hoàn toàn tia UV và giảm nhiệt độ dưới tán ô từ 2 đến 5 độ C.
Không chỉ phụ nữ, ngày nay thuật ngữ “Nigasa Danshi” (Những chàng trai mang ô che nắng) đang trở thành một xu hướng mạnh mẽ tại Nhật nhằm bảo vệ sức khỏe. Chiếc ô tạo ra một vùng bóng râm di động che chở cho cả khuôn mặt và đôi mắt, khiến việc đeo kính râm trở nên thừa thãi.
Mũ rộng vành và thời trang “Ninja” đường phố
Bên cạnh ô, người Nhật còn chuộng những chiếc mũ có phần vành siêu rộng, áo khoác chống nắng công nghệ làm mát (như dòng UV Cut của Uniqlo) và khẩu trang vải che kín toàn bộ phần mặt dưới. Cách che chắn cơ học này giúp họ vừa bảo vệ toàn diện làn da từ đỉnh đầu đến cổ, vừa giúp họ hòa nhập vào một “tập thể những người chống nắng” mà không sợ bị xem là lạc loài hay có vẻ ngoài đe dọa như khi đeo kính râm.
6. Sự chuyển dịch xu hướng ở thế hệ trẻ gen Z
Mặc dù các rào cản về văn hóa và định kiến vẫn còn rất nặng nề trong tâm thức của thế hệ Gen X hay Baby Boomers tại Nhật, nhưng một làn sóng ngầm đang thay đổi diện mạo của thế hệ trẻ (Gen Z và Alpha).
Dưới sự ảnh hưởng mạnh mẽ của làn sóng văn hóa Pop toàn cầu, thời trang đường phố K-Pop và văn hóa Hip-hop, giới trẻ Nhật Bản tại các khu vực như Harajuku hay Shibuya đang bắt đầu cởi mở hơn với kính râm. Tuy nhiên, cách họ đón nhận món phụ kiện này cũng mang tính “bản địa hóa” rất cao:
-
Ưu tiên tròng kính màu nhạt (Light-colored lenses): Thay vì các loại tròng đen xì, giới trẻ Nhật chuộng kính có tròng màu xanh dương nhạt, hồng pastel, vàng cam nhạt. Những màu sắc này vừa mang tính thời trang, vừa đảm bảo người đối diện vẫn nhìn thấy rõ đôi mắt của họ.
-
Chỉ sử dụng như phụ kiện chụp ảnh: Nhiều bạn trẻ chỉ đeo kính râm khi chụp ảnh “sống ảo” hoặc đi lễ hội âm nhạc dã ngoại (Festival), và sẽ lập tức tháo ra hoặc gài lên tóc, cổ áo khi bước vào các không gian công cộng hoặc khi trò chuyện với người khác.
Câu chuyện người Nhật Bản ít đeo kính râm không phải là biểu hiện của sự lạc hậu hay thiếu kiến thức về bảo vệ sức khỏe. Ngược lại, đó là minh chứng rõ nét cho một lối sống vị tha nghệ thuật – nơi cái tôi cá nhân và sự thoải mái về mặt thể chất đôi khi phải lùi lại một bước để nhường chỗ cho sự an tâm của cộng đồng và sự tôn trọng đối phương trong giao tiếp.
Đằng sau một hành động nhỏ như việc cất chiếc kính râm vào túi áo khi trời nắng gắt là cả một hệ giá trị văn hóa đồ sộ của người Nhật: Giữ gìn sự hòa hợp (Wa), tôn trọng các biểu cảm của ánh mắt, ứng dụng công nghệ để giải quyết xung đột văn hóa và luôn tìm cách để bản thân không trở thành gánh nặng hay mối đe dọa cho những người xung quanh.